حرم مطهر حضرت شاه چراغ در شیراز پس از حرم امام رضا علیه السلام و حرم حضرت معصومه سلام الله علیها، سومین زیارتگاه بزرگ شیعیان در ایران است و به همین دلیل در طول تاریخ، بسیاری از علما، شعرا، عارفان و شخصیت های برجسته سیاسی و اجتماعی وصیت کرده اند که در جوار این بارگاه ملکوتی دفن شوند. در این مقاله به بررسی جامع و دقیق زندگی نامه و محل دفن بیش از بیست نفر از مشاهیر مدفون در حرم شاه چراغ از جمله آیت الله شهید دستغیب، سید ماجد بحرانی، وصال شیرازی و رجال دوران زندیه می پردازیم و همچنین تاریخچه، معماری خیره کننده و راهنمای کامل بازدید از این مجموعه عظیم مذهبی و فرهنگی را ارائه می دهیم.
مقدمه ای بر جایگاه معنوی و تاریخی حرم مطهر
حرم مطهر حضرت احمد بن موسی علیه السلام که در میان مردم به نام شاه چراغ شناخته می شود، نگین درخشان شهر شیراز و یکی از مهم ترین کانون های جذب زائران و علاقه مندان به فرهنگ و هنر اسلامی در ایران به شمار می رود. این مکان مقدس نه تنها به دلیل انتساب به فرزند بزرگوار امام موسی کاظم علیه السلام و برادر گرامی امام رضا علیه السلام از قداست بی نظیری برخوردار است، بلکه به واسطه حضور مزار ده ها تن از بزرگان علم، ادب، عرفان و سیاست در صحن ها و رواق های آن، به یک گنجینه زنده از تاریخ و هویت ایرانی اسلامی تبدیل شده است.
سنت دفن در جوار امامزادگان در فرهنگ شیعه ریشه ای عمیق دارد و بیانگر ارادت قلبی مؤمنان به اهل بیت علیهم السلام و آرزوی شفاعت در روز قیامت است. حرم شاه چراغ به دلیل وسعت، شکوه معماری و سابقه تاریخی طولانی، همواره مورد توجه خاص سلاطین، وزرا، علمای بزرگ و هنرمندان نامی بوده است. بررسی زندگی این افراد و محل دقیق دفن آن ها در این مجموعه، پنجره ای گشوده به سوی شناخت بهتر تحولات فرهنگی، مذهبی و سیاسی شیراز و ایران در قرون گذشته و دوران معاصر است.
فهرست جامع افراد مشهور مدفون در حرم حضرت شاه چراغ
در ادامه به معرفی تفصیلی و دسته بندی شده مشاهیری می پردازیم که افتخار آرام گرفتن در جوار این بارگاه نورانی را یافته اند. این فهرست بر اساس حوزه فعالیت و شهرت این بزرگان تنظیم شده است تا شناخت آن ها برای پژوهشگران و زائران آسان تر باشد.
1. آیت الله شهید سید عبدالحسین دستغیب
ایشان یکی از برجسته ترین و تأثیرگذارترین چهره های مذهبی و سیاسی در تاریخ معاصر شیراز و ایران به شمار می روند. آیت الله دستغیب دومین شهید محراب انقلاب اسلامی بودند و نسب شریفشان با سی واسطه به حضرت سجاد علیه السلام می رسد. این بزرگوار تحصیلات مقدماتی خود را در شیراز و سپس در حوزه علمیه نجف اشرف نزد اساتید بزرگی همچون شیخ محمد کاظم شیرازی و سید ابوالحسن اصفهانی به پایان رساندند و به درجه عالی اجتهاد نائل آمدند.
یکی از اقدامات ماندگار ایشان مرمت و بازسازی مسجد جامع عتیق شیراز بود که در زمانی که این بنا در وضعیت مخروبه ای قرار داشت، با همت والای ایشان و مشارکت مردم دوباره احیا شد. ایشان علاوه بر اقامه نماز جمعه و خطبه های روشنگرانه، در تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و تثبیت اصل ولایت فقیه نقش بسیار پررنگ و کلیدی ایفا کردند. سرانجام این عالم مجاهد در تاریخ بیستم آذر ماه سال هزار و سیصد و شصت هجری شمسی، هنگام عزیمت به مسجد برای اقامه نماز جمعه، به همراه نوه بزرگوارشان و تعدادی از یاران وفادار خود به درجه رفیع شهادت نائل آمدند. مرقد مطهر ایشان در حرم حضرت سید میرمحمد علیه السلام در جوار حرم اصلی شاه چراغ قرار دارد و همواره مورد توجه و زیارت ارادتمندان است.
2. آیت الله حسنعلی نجابت شیرازی
این بزرگوار از یاران نزدیک، صدیق و همسنگر آیت الله شهید دستغیب بودند و سرنوشت چنان رقم خورد که خوابگاه ابدی ایشان نیز در کنار هم باشد. تولد این عالم فرزانه در سال هزار و دویست و نود و شش هجری شمسی در خانواده ای کریم الاصل در شهر شیراز رخ داد. تحصیلات مقدماتی ایشان در مدرسه خان زیر نظر آیت الله العظمی سید عبدالله شیرازی سپری شد و سپس برای تکمیل تحصیلات به نجف اشرف مشرف شدند.
ایشان بیش از یک دهه در نجف اشرف اقامت داشتند و در محضر اساتیدی چون آیت الله قاضی طباطبایی به کسب معرفت و عرفان پرداختند. آیت الله نجابت فقیهی صاحب نام هم در حوزه علمیه نجف و هم در شیراز بودند و در سن بیست و هشت سالگی به درجه اجتهاد رسیدند. ایشان پس از بازگشت به ایران، در ترویج معارف اسلامی و تربیت شاگردان بسیاری کوشیدند و در دوران مبارزات پیش از انقلاب، همواره در کنار امام خمینی ره و آرمان های انقلاب ایستادگی کردند. آرامگاه ایشان در کنار آرامگاه آیت الله شهید دستغیب در حرم مطهر حضرت سید میرمحمد علیه السلام قرار دارد.
3. سید ماجد بحرانی
سید ماجد بحرانی از علمای برجسته و اساتید بزرگ حدیث و فقاهت در قرن یازدهم هجری قمری به شمار می رود. ایشان در سال نهصد و هفتاد و سه هجری قمری دیده به جهان گشودند و پس از طی مراحل مقدماتی علوم دینی، در سنین جوانی با عرفان اسلامی آشنا شده و به بصیرت دینی آراسته گردیدند. ایشان در سال هزار و هفت هجری قمری به شیراز مهاجرت کردند و به تدریس و ترویج علوم دینی پرداختند.
از شاگردان مشهور و نامدار ایشان می توان به مولانا ملا محسن فیض کاشانی اشاره کرد که بعدها خود به یکی از بزرگترین علامه های دهر تبدیل شد. سید ماجد بحرانی سرانجام پس از سال ها مجاهدت علمی و معنوی، در شب بیست و یکم ماه رمضان سال هزار و بیست و هشت هجری قمری در سن پنجاه و پنج سالگی در شیراز وفات یافتند و پیکر مطهرشان در حرم حضرت شاه چراغ علیه السلام به خاک سپرده شد.
4. سید علیخان مدنی (صاحب ریاض السالکین)
سید علیخان مدنی که به سید علیخان کبیر نیز مشهور است، از عالمان بزرگ شیعه و نویسندگان نامدار قرن دوازدهم هجری قمری می باشد. زادگاه ایشان مدینه منوره بود، اما پس از مهاجرت و سفر به هند، برای تکمیل تحصیلات علوم دینی و ادبی به شیراز آمدند. ایشان در شیراز از محضر علمای بنام آن دوران بهره بردند و به مقامات عالی علمی دست یافتند.
مهم ترین و ماندگارترین اثر ایشان، کتاب ارزشمند ریاض السالکین در شرح صحیفه سجادیه است که تا امروز نیز به عنوان یکی از بهترین شروح این کتاب آسمانی مورد استفاده پژوهشگران و علاقه مندان قرار می گیرد. سید علیخان مدنی سرانجام در سال هزار و صد و بیست هجری قمری در شیراز رحلت فرمودند و بنا به وصیت، در جوار آرامگاه ابدی استاد بزرگوارشان، سید ماجد بحرانی، در حرم مطهر شاه چراغ دفن گردیدند.
5. وصال شیرازی (میرزا کوچک خان)
میرزا شفیع وصال شیرازی که در تخلص شعری به وصال و در میان مردم به میرزا کوچک خان مشهور بود، از شاعران ماهر و خوش نویسان چیره دست دوره قاجار به شمار می رود. او مرید سرسخت میرزا ابوالقاسم شیرازی ملقب به سکوت بود و در شعر و شاعری تسلط کامل داشت. سبک شعری او تحت تأثیر منوچهری دامغانی بود و قاآنی شیرازی در مدح او اشعاری سروده است.
وصال شیرازی در طول زندگی پربرکت خود آثار زیبایی به یادگار گذاشت که از آن جمله می توان به دیوان اشعار مشتمل بر پانزده هزار بیت، مثنوی بزم وصال، تکمیل مثنوی ناتمام فرهاد و شیرین وحشی، ترجمه اطواق الذهب زمخشری و کتاب صبح وصال اشاره کرد. او همچنین کتابی در حکمت و کلام به نظم آورده و شرحی بر گفتار فارابی در علم موسیقی نوشته است. وصال شیرازی در سال هزار و دویست و شصت و دو هجری قمری وفات یافت و در حرم شاه چراغ مدفون گردید.
6. میرزا ابوالقاسم سکوت
میرزا ابوالقاسم سکوت از عارفان مشهور و مشایخ سلوکی برجسته شیراز در قرن سیزدهم هجری قمری است. وی پس از کسب علوم اولیه، به قصد یافتن مرد کاملی به اصفهان رفت و در نائین به خدمت حاج عبدالوهاب نائینی رسید. به اشاره استاد، به ریاضت های شدید و مسافرت های مختلف پرداخت و دو بار نیز به زیارت مکه و مدینه مشرف شد.
پس از وفات استادش، مدت چهار سال را به حالتی از شور و شیدایی عرفانی در کاشان و اصفهان سپری کرد و سپس به شیراز مراجعت نمود. میرزا ابوالقاسم سکوت در سال هزار و سیصد و سی و نه هجری قمری در شیراز بدرود حیات گفت و بنا به وصیت دقیق او، پیکرش را در پایین قبر حضرت احمد بن موسی علیه السلام دفن کردند که این مکان هنوز هم مورد احترام خاص عارفان و ارادتمندان است.
7. فرهنگ شیرازی
فرهنگ شیرازی با نام اصلی ابوالقاسم، چهارمین فرزند میرزا شفیع وصال و از شاعران و خوش نویسان توانمند شیراز در قرن سیزدهم هجری قمری بود. او در سال هزار و دویست و چهل و دو هجری قمری در شیراز بدنیا آمد و در آغاز جوانی علوم ادبی و فنون ریاضی را فرا گرفت و حتی به علوم جفر و رمل نیز دست یافت. او به تشویق حکیم قاآنی زبان فرانسوی را نیز تحصیل کرد و شاعری توانا بود.
از جمله تألیفات او می توان به ترجمه کتاب بارع در علم نجوم بالغ بر ده هزار بیت، کتاب لغتی به نام فرهنگ فرهنگ، رساله طب الیله و دیوان شعر اشاره کرد. فرهنگ شیرازی در سال هزار و سیصد و نه هجری قمری بدرود حیات گفت و در حرم مطهر سید میرمحمد علیه السلام دفن گردید.
8. صادق خان زند
صادق خان زند یکی از رجال مهم و تأثیرگذار دوران حکومت زندیه و برادر کریم خان زند، وکیل الرعایا، بود. او در سال هزار و صد و چهل و دو هجری قمری در شیراز دیده به جهان گشود و پس از سال ها خدمت به مردم شهر علم و ادب، به عنوان یاری صدیق در کمک به برادرش کریم خان زند فعالیت می کرد.
با وجود کارنامه ای درخشان در خدمت به مردم، سرانجام در سال هزار و صد و نود و هفت هجری قمری در سن پنجاه و پنج سالگی، به دستور آقا محمدخان قاجار چشمانش را نابینا کردند و سپس به قتل رساندند. پیکر او در حجره داخل ایوان آستان مقدس احمدی و محمدی علیهما السلام که دفتر نذورات فعلی می باشد، در دیوار شمالی به خاک سپرده شد و هم اکنون سنگ مقبره آن مرحوم در ورودی موزه آستان مقدس نگهداری می شود.
9. جعفر خان زند
جعفر خان زند، فرزند صادق خان و پدر لطفعلی خان زند، آخرین پادشاه رشید و مبارز سلسله زندیه، بود. او در سال هزار و صد و شصت و سه هجری قمری در شیراز بدنیا آمد. جعفر خان زند پس از سال ها خدمتگزاری به مردم شریف و نجیب شیراز و با داشتن همتی بلند در افزودن افتخارات این سرزمین ادب پرور، سرانجام در سال هزار و دویست و سه هجری قمری در سن چهل سالگی به دستور آقا محمدخان قاجار ابتدا مسموم و سپس به قتل رسید.
پیکر ایشان در حجره داخل ایوان آستان مقدس احمدی و محمدی علیهما السلام، در محل فعلی دفتر نذورات در دیوار جنوبی به خاک سپرده شد. سنگ مقبره ایشان نیز مانند برادرش، اکنون در ورودی موزه آستان مقدس نگهداری می شود و یادآور بخشی از تاریخ پرفراز و نشیب ایران است.
10. وقار شیرازی
وقار شیرازی با نام اصلی احمد، پسر ارشد وصال شیرازی بود. او در سال هزار و دویست و سی و دو هجری قمری در شیراز دیده به جهان گشود و در سنین جوانی به تحصیل علوم صرف و نحو، فقه و اصول، ادبیات و حکمت الهی پرداخت و در تمام این دانش ها سرآمد عصر خود بود.
وی همانند پدرش در تمامی هفت خط خوش نویسی استاد بود و به ویژه در خط نسخ، ثلث و رقاع و شکسته را در نهایت مهارت می نوشت. سرانجام آن عالم فرزانه پس از سپری نمودن عمری پر خیر و برکت، در ماه شوال سال هزار و دویست و نود و هشت هجری قمری در سن شصت و شش سالگی وفات نمود و در حرم حضرت شاه چراغ علیه السلام در جوار پدر بزرگوارش به خاک سپرده شد.
11. حکیم شیرازی
حکیم شیرازی با نام اصلی محمود، دومین فرزند وصال بود. او در سال هزار و دویست و سی و چهار هجری قمری در شیراز دیده به جهان گشود. وی در ابتدا تخلص شعری خود را طوبی قرار داد، اما در سنین جوانی به دلیل اشتیاق فراوان به علم حکمت، تخلص خود را به حکیم تغییر داد.
این دانشمند عالیقدر به تحصیل علوم، ادبیات و حکمت الهی پرداخت و آثار ارزشمندی از خود بر جای گذاشت. حکیم شیرازی سرانجام در سال هزار و دویست و هفتاد و چهار هجری قمری در سن چهل سالگی دیده از جهان فرو بست و در پایین ضریح مطهر حضرت شاه چراغ علیه السلام مدفون گردید.
12. ابوالقاسم شیرازی
ابوالقاسم شیرازی چهارمین فرزند وصال و متخلص به فرهنگ بود. او در سال هزار و دویست و چهل و دو هجری قمری در شیراز دیده به جهان گشود و چون مرحوم پدرش در نوشتن هفت خط استاد گردید. علاوه بر دیوان اشعار، تألیفات و تصنیفات دیگری از وی به یادگار مانده است که شرح احوال و آثارش در کتب تذکره و در کتاب گلشن وصال نوشته آمده است.
سرانجام این ادیب و هنرمند در سال هزار و سیصد و نه هجری قمری در سن شصت و هفت سالگی وفات نمود و در جوار تربت مقدس حضرت سید میرمحمد علیه السلام مدفون گردید.
13. توحید شیرازی
توحید شیرازی با نام اصلی اسماعیل، پنجمین فرزند وصال شیرازی بود. او در سال هزار و دویست و چهل و پنج هجری قمری در شیراز دیده به جهان گشود و مانند پدر و برادرانش در گفتن انواع شعر تبحر بسزایی داشت. ایشان هفت خط خوش نویسی به ویژه خط نسخ را بسیار خوب و نیکو می نوشت.
سرانجام آن شاعر توانای سرزمین کهن فارس در سال هزار و دویست و هشتاد و شش هجری قمری در سن چهل و یک سالگی چشم از جهان فرو بست و در حرم حضرت شاه چراغ علیه السلام مدفون گردید.
14. عبدالوهاب یزدانی
عبدالوهاب یزدانی ششمین فرزند وصال شیرازی بود که در سال هزار و دویست و پنجاه و دو هجری قمری در شیراز دیده به جهان گشود. وی همانند پدر و برادرانش خطوط مختلف را استادانه می نگاشت و دارای دیوان اشعار و تصانیف فراوانی بود که شرح احوال و آثارش در کتب تذکره ثبت است.
سرانجام این شاعر شهر علم و ادب و استاد فرهیخته در سال هزار و سیصد و بیست و هشت هجری قمری در سن هفتاد و شش سالگی بدرود حیات گفت و در حرم حضرت سید میرمحمد علیه السلام در جوار آرامگاه برادرش فرهنگ به خاک سپرده شد.
15. میرزا حبیب الله شریفی
میرزا حبیب الله شریفی در سال هشتصد و بیست و پنج هجری قمری دیده به جهان گشود. وی از واقفین مشهور آستان مقدس احمدی و محمدی علیهما السلام بودند و با همت بلندی که داشتند، بسیاری از رقبات شهرستان میمند را که توسط بانو تاشی خاتون، مادر شاه ابو اسحاق اینجو، وقف بر آستان مبارک حضرت شاه چراغ علیه السلام گردیده بود، پیگیری نموده و به نام آستان مقدس به ثبت رساندند.
ایشان در سال نهصد و بیست هجری قمری در سن نود و پنج سالگی وفات یافتند. پیکر ایشان در بخش کفش کن آستان مقدس احمدی و محمدی علیهما السلام، پایین ضریح حرم مطهر رو به ضلع شرقی مدفون است.
16. عسکرخان
عسکرخان در سال هزار و دویست و پنجاه و پنج هجری قمری در شهرستان فیروزآباد دیده به جهان گشود. او یکی از مشهورترین مدفونین در حرم مطهر حضرت شاه چراغ علیه السلام و از کلانتران بسیار معروف، شجاع و دیندار ایل عرب باصری بود.
در مشهور به عسکر خانی را که از جنس نقره می باشد و درب جنوبی حرم مطهر است، در برابر مال الاجاره موقوفه میج که از رقبات وقف شده بر آستان مقدس بوده و در اجاره همین فرد بوده است، ساخته و تقدیم آستان مقدس حضرت شاه چراغ علیه السلام نمود. وی در سال هزار و سیصد و سی هجری قمری در سن هفتاد و پنج سالگی بدرود حیات گفت و در همان قسمت جنوبی حرم به خاک سپرده شد.
17. آیت الله شیخ عبدالحسین حائری شیرازی
آن عالم مجاهد در سال هزار و دویست و پنجاه هجری شمسی در خانواده ای با اصالت و سرشار از معنویت در شهر کربلای معلی دیده به جهان گشود. پدر بزرگوار ایشان شیخ محمد طاهر حائری شیرازی و مادر گرامی شان بانویی پارسا و دین باور بود که در دوران منع حجاب رضاخانی نزدیک به بیست و پنج سال به نشانه اعتراض در خانه نشست.
مرحوم آیت الله شیخ عبدالحسین حائری در دوران عمر شریف خویش همواره در فکر تهذیب نفس بود و اشتیاق فراوانی به فراگیری علوم فقهی و عرفان داشت. ایشان کار بسیار ارزنده ای را در احیاء مکان های مذهبی شهر شیراز انجام داد و مسجد امام خمینی نزدیک میدان شهدای فعلی را که همان مسجد سپهسالار سابق است، مرمت و تجدید بنا نمود. سرانجام آن عارف ربانی در سال هزار و سیصد و بیست و نه هجری شمسی دعوت حق را لبیک گفت و در صحن بارگاه ملکوتی ملک پاسبان، مشرف به ایوان آستان مقدس احمدی علیه السلام در ضلع شمال غربی مدفون گردید.
18. آیت الله سید محمد طاهری
آن عالم فرزانه و مجاهد ربانی در سال هزار و دویست و نود و هشت هجری شمسی در شیراز در خاندانی روحانی دیده به جهان گشودند. پدر بزرگوارشان حضرت آیت الله العظمی سید عبدالله شیرازی از عارفان نامی و روحانیون برجسته شیراز بود. آن عالم بزرگوار پس از تحصیل علوم حوزوی و تربیت شاگردان با کفایت، درخشان ترین سال های عمر شریف خود را که قریب به پنجاه و پنج سال بود، در سمت امام جماعت حرم مطهر حضرت احمد بن موسی شاه چراغ علیه السلام سپری نمود.
ایشان در طول مدت این خدمت صادقانه و ارزشمند، زائرین و مجاورین حرمین شریفین از برکات وجود پر برکت آن عزیز بهره های فراوان بردند تا آنکه سرانجام روح پرفتوح آن انسان والا مقام به سوی ملکوت اعلا پر کشید و در سال هزار و سیصد و هشتاد و هشت هجری شمسی در سن نود سالگی جان به جان آفرین تسلیم کردند. آن جنت مکان در رواق ضلع جنوب شرقی صحن آستان مقدس، ورودی مسجد جامع عتیق مدفون هستند.
19. مجد الاشراف شیرازی
مجد الاشراف متخلص به قدسی، عارف و حکیم بزرگ سده سیزده و چهارده هجری قمری بود. وی در سال هزار و دویست و چهل و سه هجری قمری در شیراز متولد گردید. پدرش عارف بزرگ سده سیزدهم و مادرش از سادات شریفی حسینی بود.
از آثار ارزشمند ایشان می توان به تحفه الوجود در حکمت و عرفان، تام الحکمه، خلاصة الذهب، قنوتیه، تاریخ حیات قطب الدین شیرازی، مجلل الانوار و دیوان شعر اشاره کرد. رحلت او در سال هزار و سیصد و سی و یک هجری قمری واقع گردید و مزار شریفش در اتاقی ویژه در حرم مطهر احمد بن موسی شاه چراغ علیه السلام قرار دارد.
20. بسمل شیرازی
بسمل شیرازی یکی از دانشمندان بزرگ و جامع العلوم شیراز بود. به نقل از تذکره دلگشا، وی پس از فراگرفتن مقدمات در مدرسه حکیم شیراز، به علوم معانی و بیان و فلسفه و ادبیات دست یافت و مدت ها به فراگیری اشارات بوعلی سینا و اشعار ملاصدرا پرداخت.
هدایت در کتاب ریاض العارفین درباره او چنین می نگارد: همانا سال ها است که فاضلی به این جامعیت ظهور نکرده و گردون چنین نفس شریفی را پیدا نیاورده است. بسمل در سال هزار و دویست و سی و شش هجری قمری در شیراز وفات کرد و او را در حرم سید میرمحمد بن موسی الکاظم علیه السلام دفن کردند.
21. داوری شیرازی
داوری شیرازی با نام اصلی میرزا محمد، پسر سوم میرزا شفیع وصال بود. او در سال هزار و دویست و سی و هشت هجری قمری در شیراز بدنیا آمد ولی در علوم ادبی و ریاضی و حکمت الهی و آداب سخنوری و خط و نقاشی سرآمد اقران بود. دکتر حمیدی شیرازی در بحث ادبیات دوره قاجار می نگارد، داوری گل سرسبد خاندان وصال است.
با آنکه زود از دنیا رفت، یک دنیا ذوق از خود به یادگار گذاشت. سبک شعر او سبک منوچهری است و دیوان اشعار وی را در حدود پانزده هزار بیت دانسته اند. از آثار خوشنویسی او می توان به نسخه های خطی مثنوی مولانا، لوایح جامی و چهار مقاله نظامی عروضی اشاره کرد. وی در سال هزار و دویست و هشتاد و سه هجری قمری دار فانی را بدرود گفت و در حرم حضرت شاه چراغ علیه السلام مدفون گردید.
تاریخچه و معماری خیره کننده حرم مطهر
حرم مطهر حضرت شاه چراغ مجموعه ای بی نظیر از هنر و معنویت است که در طول قرون متمادی، دستخوش تحولات، بازسازی ها و توسعه های فراوانی شده است. آغازین بنای این حرم را به دوران عضدالدوله دیلمی از سلاطین آل بویه نسبت می دهند. در آن زمان محل دفن حضرت تنها یک تل خاک بود تا اینکه با کشف مدفن به دستور امیر، بنایی باشکوه بر روی آن ساخته شد.
گنبد و گلدسته های باشکوه
گنبد حرم مطهر حضرت شاه چراغ علیه السلام نمادی از معماری باشکوه اسلامی و یکی از برجسته ترین عناصر بصری این مجموعه است. اولین گنبد بقعه مطهر در زمان اتابکان فارس ساخته شد. ملکه تاشی خاتون نیز در سال هفتصد و بیست و سه هجری شمسی این گنبد را تعمیر و بر زیبایی آن افزود. پس از زلزله های متعدد، سرانجام گنبد مذکور در سال هزار و سیصد و سی و هشت هجری شمسی برچیده شد و گنبدی جدید با اسکلت آهنی روی پایه های گنبد قدیمی قرار گرفت. کاشی معرق روی گنبد در رنگ های مشکی، کرم، سبز، قهوه ای، زرد، سفید، فیروزه ای، لاجوردی و طلایی خودنمایی می کند و با طرح های اسلیمی و خطوط کوفی جلوه ای بی نظیر از هنر اسلامی را به نمایش می گذارد.
دو گلدسته اصلی در شمال و جنوب ایوان آستان حضرت شاه چراغ علیه السلام قرار گرفته اند که با هدف قرینه سازی دو طرف ایوان و همچنین پخش اذان و نوای قرآن تا اقصی نقاط شهر ساخته شده اند. سر هر گلدسته با ارتفاعی برابر با سه متر و شصت و پنج سانتی متر، وزنی حدود سه تن دارد و اسکلت فلزی آن با مس و چوب پوشانده شده است.
آینه کاری ها و ضریح مطهر
ضریح مطهر حضرت شاه چراغ علیه السلام قلب تپنده این بارگاه ملکوتی و محل اصلی توسل و زیارت زائران است. ضریح فعلی که شاهکاری از هنر فلزکاری و خاتم کاری است، به طول سه متر و پنجاه و هشت سانتی متر و عرض دو متر و بیست و شش سانتی متر، به طور کامل از نقره ساخته شده است. صندوق خاتم کاری بسیار زیبایی نیز روی مرقد وجود دارد که توسط علیرضا گودرزی از خاتم کاران برجسته شیرازی در فاصله سال های هزار و سیصد و هفتاد و هشت تا هزار و سیصد و هشتاد انجام شده است.
آینه کاری های حرم شاه چراغ شهرت جهانی دارد. این هنر ظریف که در دوران قاجار و پس از آن تکامل یافت، با انعکاس نور، فضایی روحانی و بی انتها را در داخل حرم ایجاد می کند که بیننده را به تفکر در بی نهایت عظمت پروردگار فرا می خواند.
موزه و کتابخانه تخصصی آستان
موزه آستان مقدس حضرت شاه چراغ علیه السلام گنجینه ای ارزشمند از تاریخ، هنر و فرهنگ اسلامی است که در تاریخ سی ام آبان ماه هزار و سیصد و چهل و چهار هجری شمسی افتتاح شد. این مجموعه بالغ بر هشت هزار شیء و بیش از سه هزار نسخه خطی و سند قدیمی را شامل می شود که به صورت گردشی در معرض نمایش قرار می گیرد. این اشیاء شامل قرآن های خطی، ظروف، سکه ها، ابزار و ادوات قدیمی و اسناد تاریخی هستند.
کتابخانه تخصصی و مرکز پژوهشی آستان مقدس احمدی و محمدی علیهما السلام نیز نهادی مهم برای حفظ و ترویج معارف اسلامی است که پایه و اساس آن توسط ملکه تاشی خاتون گذاشته شد. موجودی این کتابخانه در سال های اخیر به بیش از شصت و پنج هزار نسخه کتاب چاپی فارسی، پانصد عنوان کتاب مرجع و هشت هزار کتاب کودک و نوجوان رسیده است که آن را به یکی از غنی ترین مراکز علمی و پژوهشی منطقه تبدیل کرده است.
راهنمای عملی زیارت و بازدید از حرم
برای آن دسته از زائران و گردشگرانی که قصد بازدید از این مجموعه عظیم را دارند، رعایت برخی نکات می تواند تجربه زیارتی و سیاحتی آن ها را کامل تر و معنوی تر سازد.
- آدرس دقیق: حرم مطهر حضرت شاه چراغ در مرکز شهر شیراز و در خیابان احمدی واقع شده است. دسترسی به این مکان مقدس از طریق خیابان های لطفعلی خان زند و نهم دی نیز امکان پذیر است.
- بهترین زمان بازدید: این حرم در تمام ساعات شبانه روز باز است، اما برای تجربه ای آرام تر و معنوی تر، بازدید در ساعات اولیه صبح یا غروب آفتاب پیشنهاد می شود. در ایام دهه کرامت و ماه های محرم و صفر، حرم میزبان جمعیت کثیری از زائران است.
- پوشش و شئونات: رعایت پوشش اسلامی و شئونات مذهبی برای تمامی بازدیدکنندگان الزامی است. خانم ها باید حجاب کامل داشته باشند و آقایان نیز با لباس مناسب وارد حرم شوند.
- امکانات رفاهی: در اطراف حرم، زائرسرا، نمازخانه، سرویس های بهداشتی و مراکز ارائه خدمات فرهنگی و مذهبی برای رفاه حال زائران پیش بینی شده است.
سوالات متداول
حرم حضرت شاه چراغ علیه السلام در کجای شیراز قرار دارد؟
حرم مطهر حضرت شاه چراغ علیه السلام در مرکز شهر شیراز و در خیابان احمدی واقع شده است. این موقعیت مرکزی، دسترسی به آن را از اکثر نقاط شهر شیراز آسان و ممکن ساخته است.
چرا به این امامزاده، شاه چراغ می گویند؟
این نام گذاری ریشه در روایتی دارد که در دوران عضدالدوله دیلمی رخ داد. پیرزنی نیکوکار نوری شبیه به چراغ را بر بالای تلی از خاک مشاهده می کرد. پس از بررسی امیر، مشخص شد که این محل مدفن حضرت احمد بن موسی علیه السلام است و به دلیل آن نور، به شاه چراغ مشهور گردید.
آیا ورود به موزه و کتابخانه حرم برای عموم آزاد است؟
بله، موزه آستان مقدس و بخش هایی از کتابخانه در ساعات مشخصی برای بازدید عموم زائران و پژوهشگران باز است و می توان با هماهنگی قبلی یا مراجعه در ساعات اداری از این گنجینه های فرهنگی دیدن کرد.
مهم ترین آثار معماری داخل حرم کدامند؟
مهم ترین آثار شامل گنبد فیروزه ای با کاشی کاری های معرق، گلدسته های بلند، ضریح نقره ای و خاتم کاری شده، و به ویژه آینه کاری های بی نظیر و خیره کننده دیوارها و سقف های داخلی است که شاهکار هنر ایرانی اسلامی محسوب می شوند.
جمع بندی
حرم مطهر حضرت شاه چراغ علیه السلام در شیراز، تنها یک بنای مذهبی نیست، بلکه موزه ای زنده از تاریخ، هنر، عرفان و فرهنگ ایران اسلامی است. حضور مزار بیش از بیست تن از مشاهیر و بزرگان علم، ادب و سیاست در صحن ها و رواق های این حرم، بر قداست و اهمیت آن افزوده است. از عالمان بزرگی چون آیت الله شهید دستغیب و سید ماجد بحرانی گرفته تا شاعران و خوش نویسان نامداری همچون وصال شیرازی و میرزا ابوالقاسم سکوت، همگی این مکان را به پناهگاهی برای ارواح طیبه و مأمنی برای شیعیان و دوستداران اهل بیت علیهم السلام تبدیل کرده اند. بازدید از این حرم، فرصتی است برای هم زیارت و هم سیر در تاریخ پرفراز و نشیب و هنر والای سرزمین ایران.