نکات درس اول فارسی یازدهم تجربی | معنی و آرایه شعر نیکی سعدی

شعر نیکی درس اول فارسی یازدهم اثری از سعدی شیرازی از کتاب بوستان است که در قالب مثنوی سروده شده است. پیام اصلی این درس تفاوت میان توکل صحیح و توکل کاذب است و تاکید می کند که روزی رسان خداوند است اما این روزی از مسیر تلاش و کوشش انسان به او می رسد. در این مقاله معنی بیت به بیت شعر به همراه قلمروهای زبانی ادبی و فکری واژه نامه کامل و نکات کلیدی امتحانی به صورت جامع و دقیق بررسی شده است تا دانش آموزان رشته تجربی بتوانند با تسلط کامل در امتحانات حاضر شوند.

بیت اول

یکی روبهی دید بی دست و پای / فرو ماند در لطف و صنع خدای

معنی (قلمرو فکری): شخصی روباهی را دید که دست و پا نداشت و ناتوان بود و از آفرینش و لطف خداوند در شگفت ماند که چگونه او روزی می خورد.

قلمرو زبانی:

• یکی: صفت مبهم به معنای شخصی، نقش نهاد.
• روبهی: مفعول فعل دید.
• بی دست و پای: صفت بیانی برای روبه.
• فرو ماند: فعل ماضی ساده به معنای متحیر شد و در شگفت ماند.
• لطف و صنع: مفعول برای فعل فرو ماند یا متمم (در لطف).

قلمرو ادبی:

• بی دست و پا: کنایه از ناتوانی و معلولیت.
• لطف و صنع: مراعات نظیر (تناسب).
• واج آرایی: تکرار مصوت ی در کلمات یکی، روبهی، دید، بی، پای، لطف، صنع، خدای که موسیقی درونی ایجاد کرده است.

بیت دوم

که چون زندگانی به سر می برد؟ / بدین دست و پای از کجا می خورد؟

معنی (قلمرو فکری): با خود اندیشید که این روباه ناتوان چگونه زندگی خود را ادامه می دهد و با این وضعیت جسمانی روزی خود را از کجا به دست می آورد؟

قلمرو زبانی:

• چون: قید پرسش به معنای چگونه.
• به سر بردن: فعل مرکب به معنای گذراندن و سپری کردن.
• بدین: با این.
• زندگانی: مفعول فعل به سر می برد.

قلمرو ادبی:

• سر، دست و پای: ایهام تناسب (سر به معنای عضو بدن که با دست و پا تناسب دارد و سر به معنای پایان که با به سر بردن تناسب معنایی دارد).
• به سر بردن: کنایه از زندگی را گذراندن.

بیت سوم

در این بود درویش شوریده رنگ / که شیری برآمد شغالی به چنگ

معنی (قلمرو فکری): درویشی که آشفته حال و پریشان بود همچنان در همین افکار غرق بود که ناگهان شیری ظاهر شد در حالی که شغالی را شکار کرده و در پنجه داشت.

قلمرو زبانی:

• درویش: نهاد جمله.
• شوریده رنگ: صفت مرکب برای درویش به معنای آشفته حال.
• برآمد: فعل ماضی ساده به معنای ظاهر شد.
• چنگ: متمم به معنای پنجه.

قلمرو ادبی:

• رنگ و چنگ: جناس ناقص اختلافی.
• شیر و شغال: مراعات نظیر و تضاد (قوی و ضعیف).
• شوریده رنگ: کنایه از پریشان حالی.
• به چنگ آوردن: کنایه از شکار کردن.

بیت چهارم

شغال نگون بخت را شیر خورد / بماند آنچه روباه از آن سیر خورد

معنی (قلمرو فکری): شیر شغال بدبخت را شکار کرد و خورد و آنچه از شکار باقی ماند، روباه ناتوان آن را خورد و سیر شد.

قلمرو زبانی:

• نگون بخت: صفت بیانی به معنای بدبخت و بداقبال.
• شغال: مفعول فعل خورد.
• آنچه: مفعول فعل بماند.
• روباه: نهاد فعل سیر خورد.

قلمرو ادبی:

• شیر و سیر: جناس ناقص اختلافی.
• شیر، روباه، شغال: مراعات نظیر.
• نگون بخت: کنایه از بدشانس.

بیت پنجم

دگر روز باز اتفاق اوفتاد / که روزی رسان قوت روزش بداد

معنی (قلمرو فکری): فردای آن روز نیز همین اتفاق تکرار شد که خداوند روزی رسان خوراک روزانه روباه را به او رساند.

قلمرو زبانی:

• دگر روز: قید زمان به معنای روز دیگر.
• باز: قید تکرار به معنای دوباره.
• قوت: مفعول فعل بداد به معنای خوراک.
• روزی رسان: صفت فاعلی مرکبه به معنای روزی دهنده (خداوند).

قلمرو ادبی:

• روز و روزی: جناس ناقص افزایشی.
• تلمیح: اشاره به آیه «وَ مَا مِن دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا».

بیت ششم

یقین مرد را دیده بیننده کرد / شد و تکیه بر آفریننده کرد

معنی (قلمرو فکری): اطمینان به اینکه خداوند روزی رسان است، چشم های مرد را بینا و آگاه کرد. پس از آن او رفت و تنها به خداوند توکل کرد و از تلاش دست کشید.

قلمرو زبانی:

• یقین: نهاد به معنای اطمینان.
• دیده: مفعول به معنای چشم.
• بیننده: صفت بیانی به معنای بینا و آگاه.
• شد: فعل ماضی ساده به معنای رفت.

قلمرو ادبی:

• دیده: مجاز از بینایی و ادراک.
• دیده و بیننده: مراعات نظیر و اشتقاق.
• تکیه کردن: کنایه از توکل و اعتماد کامل.

بیت هفتم

کزین پس به کنجی نشینم چو مور / که روزی نخوردند پیلان به زور

معنی (قلمرو فکری): مرد با خود گفت از این پس مانند مورچه ای در گوشه ای می نشینم و هیچ تلاشی نمی کنم، زیرا فیل ها نیز با همه زور و توانایی شان روزی خود را با زور بازوی خود به دست نمی آورند.

قلمرو زبانی:

• کزین: که از این.
• کنج: متمم به معنای گوشه.
• مور: متمم به معنای مورچه.
• پیلان: نهاد جمع پیل به معنای فیل ها.

قلمرو ادبی:

• چو مور: تشبیه (مرد به مورچه).
• مور و پیل: تضاد و مراعات نظیر.
• به کنجی نشستن: کنایه از گوشه نشینی و دست از کار کشیدن.

بیت هشتم

زنخدان فرو برد چندی به جیب / که بخشنده روزی فرستد ز غیب

معنی (قلمرو فکری): مرد مدتی چانه خود را در گریبان فرو برد (کنایه از دست از تلاش کشیدن) به این امید که خداوند روزی دهنده، روزی او را از عالم غیب بفرستد.

قلمرو زبانی:

• زنخدان: مفعول به معنای چانه.
• جیب: متمم به معنای گریبان.
• چندی: قید زمان به معنای مدتی.
• غیب: متمم به معنای پنهان و نادیده ها.

قلمرو ادبی:

• زنخدان فرو بردن به جیب: کنایه از به فکر فرو رفتن و گوشه نشینی.
• جیب و غیب: جناس ناقص اختلافی.

بیت نهم

نه بیگانه تیمار خوردش نه دوست / چو چنگش رگ و استخوان ماند و پوست

معنی (قلمرو فکری): هیچ کس نه آشنا و نه غریبه به حال او دلسوزی نکرد. به همین دلیل مرد از ضعف و گرسنگی به قدری لاغر شد که مانند چنگ تنها رگ و استخوان و پوستش باقی ماند.

قلمرو زبانی:

• تیمار خوردن: فعل مرکب به معنای غمخواری کردن.
• چنگ: قید تشبیه به معنای نوعی ساز.
• رگ و استخوان و پوست: نهاد فعل ماند.

قلمرو ادبی:

• بیگانه و دوست: تضاد و مجاز از همه مردم.
• چو چنگش رگ و استخوان ماند و پوست: تشبیه (مرد به چنگ به دلیل لاغری).
• چنگ: ایهام تناسب (آلت موسیقی و پنجه دست).

بیت دهم

چو صبرش نماند از ضعیفی و هوش / ز دیوار محرابش آمد به گوش

معنی (قلمرو فکری): وقتی به دلیل ضعف و ناتوانی جسمی دیگر صبر و هوشی برایش باقی نماند، از جانب عالم غیب ندایی به گوش او رسید.

قلمرو زبانی:

• چو: قید زمان به معنای هنگامی که.
• محراب: متمم، مجاز از عالم غیب یا معنویت.
• به گوش آمد: فعل مرکب به معنای شنیده شد.

قلمرو ادبی:

• هوش و گوش: جناس ناقص اختلافی.
• دیوار محراب: مجاز از عالم غیب یا صدای درونی وجدان.

بیت یازدهم

برو شیر درنده باش ای دغل / مینداز خود را چو روباه شل

معنی (قلمرو فکری): ندا آمد که ای حیله گر و فریبکار، برو و مانند شیری درنده و با قدرت فعال باش و تلاش کن. خودت را مانند روباهی ناتوان رها نکن.

قلمرو زبانی:

• دغل: منادا به معنای فریبکار و حیله گر.
• مینداز: فعل مضارع اخباری به معنای رها نکن.
• شل: صفت بیانی به معنای ناتوان و لنگ.

قلمرو ادبی:

• شیر درنده باش: تشبیه فشرده.
• شیر و روباه: تضاد و مراعات نظیر.
• خود را انداختن: کنایه از خود را ناتوان نشان دادن.

بیت دوازدهم

چنان سعی کن کز تو ماند چو شیر / چه باشی چو روبه به وامانده سیر؟

معنی (قلمرو فکری): چنان کوشش کن که از تلاش تو مانند شیر چیزی برای دیگران باقی بماند. چرا باید مثل روباه منتظر باقیمانده غذای دیگران باشی؟

قلمرو زبانی:

• سعی: مفعول به معنای کوشش.
• وامانده: صفت فاعلی مرکبه به معنای باقیمانده.
• سیر: مسند به معنای سیر شدن.

قلمرو ادبی:

• چو شیر و چو روبه: تشبیه.
• شیر و سیر: جناس ناقص اختلافی.

بیت سیزدهم

بخور تا توانی به بازوی خویش / که سعیت بود در ترازوی خویش

معنی (قلمرو فکری): تا جایی که می توانی از حاصل دسترنج و تلاش خودت بهره مند شو، زیرا نتیجه و پاداش کوشش تو در ترازوی اعمال خودت سنجیده خواهد شد.

قلمرو زبانی:

• بازو: متمم، مجاز از نیرو و توانایی.
• سعی: نهاد به معنای کوشش.
• ترازو: متمم به معنای وسیله سنجش.

قلمرو ادبی:

• بازو: مجاز از قدرت و دسترنج.
• در ترازوی خویش بودن: کنایه از بازگشت نتیجه عمل به خود انسان.
• تلمیح: اشاره به آیه «لَیسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَیٰ».

بیت چهاردهم

بگیر ای جوان دست درویش پیر / نه خود را بیفگن که دستم بگیر

معنی (قلمرو فکری): ای انسان توانا و جوان همت، دست پیرمرد نیازمند را بگیر و به او کمک کن. نه اینکه خودت را ناتوان نشان دهی و دست یاری به سوی دیگران دراز کنی.

قلمرو زبانی:

• جوان: منادا.
• دست: مفعول در هر دو مصراع.
• بیفگن: فعل مضارع التزامی به معنای رها کن و بینداز.

قلمرو ادبی:

• جوان و پیر: تضاد و تناسب.
• دست گرفتن: کنایه از کمک کردن.
• خود را بیفکندن: کنایه از خود را ناتوان نشان دادن.

بیت پانزدهم

خدا را بر آن بنده بخشایش است / که خلق از وجودش در آسایش است

معنی (قلمرو فکری): بخشش و رحمت خداوند شامل حال آن بنده ای می شود که مردم از وجود و اعمال او در آسایش و راحتی باشند.

قلمرو زبانی:

• خدا را: فک اضافه (بخشایش خدا).
• بخشایش: نهاد به معنای عفو و رحمت.
• خلق: نهاد به معنای مردم.

قلمرو ادبی:

• خدا، خلق، بخشایش، بنده: مراعات نظیر.
• وجود: مجاز از اعمال و رفتار نیک.
• تلمیح: اشاره به حدیث «خیر الناس انفعهم للناس».

بیت شانزدهم

کرم ورزد آن سر که مغزی در اوست / که دون همتانند بی مغز و پوست

معنی (قلمرو فکری): کسی بخشش و جوانمردی می کند که دارای خرد و اندیشه باشد، زیرا انسان های فرومایه تنها ظاهری از انسان بودن دارند و فاقد اندیشه هستند.

قلمرو زبانی:

• کرم ورزیدن: فعل مرکب به معنای بخشندگی کردن.
• سر: نهاد، مجاز از وجود یا شخص.
• مغز: مجاز از عقل و خرد.
• دون همت: نهاد به معنای کوتاه همت و فرومایه.

قلمرو ادبی:

• مغز و پوست: تضاد و مراعات نظیر.
• بی مغز: کنایه از نادان و بی فکر.

بیت هفدهم

کسی نیک بیند به هر دو سرای / که نیکی رساند به خلق خدای

معنی (قلمرو فکری): کسی در هر دو جهان دنیا و آخرت رستگار و سعادتمند خواهد شد که به بندگان خداوند نیکی و احسان کند.

قلمرو زبانی:

• بیند: فعل مضارع اخباری به معنای ببیند.
• سرا: مفعول به معنای خانه و جهان.
• هر دو سرای: دنیا و آخرت.

قلمرو ادبی:

• هر دو سرای: استعاره از دنیا و آخرت.
• نیک و نیکی: جناس ناقص افزایشی.
• تلمیح: اشاره به آیه «فَمَن یَعمَل مِثقَالَ ذَرَّةٍ خَیراً یَرَهُ».