انواع درماتیت و اگزما؛ راهنمای جامع علائم، علل و روش های درمان

درماتیت واژه ای عمومی و فراگیر در علم پوست برای توصیف هرگونه التهاب پوستی است. این وضعیت می تواند خود را به اشکال گوناگون نشان دهد و معمولاً با تغییراتی نظیر خشکی، تورم، قرمزی و خارش همراه است. از سوی دیگر، اگزما اغلب به عنوان مترادف درماتیت استفاده می شود، اما در متون تخصصی پزشکی، اگزما معمولاً به…

به روزرسانی کارگروه تحریریه سایت
فهرست مطلب 19 بخش
درماتیت یا اگزما اصطلاحی کلی برای توصیف التهاب پوست است که با علائمی مانند خارش، قرمزی، خشکی و پوسته ریزی همراه می باشد. این بیماری مسری نیست و انواع مختلفی از جمله درماتیت آتوپیک، تماسی، سبورئیک و استاز دارد که هر کدام علل و روش های درمانی مختص به خود را دارند. مدیریت موفق این عارضه نیازمند شناسایی محرک ها، مرطوب سازی مداوم پوست و استفاده از داروهای ضد التهاب تحت نظر پزشک متخصص پوست است.

درماتیت و اگزما چیست و چه تفاوتی با یکدیگر دارند

درماتیت واژه ای عمومی و فراگیر در علم پوست برای توصیف هرگونه التهاب پوستی است. این وضعیت می تواند خود را به اشکال گوناگون نشان دهد و معمولاً با تغییراتی نظیر خشکی، تورم، قرمزی و خارش همراه است. از سوی دیگر، اگزما اغلب به عنوان مترادف درماتیت استفاده می شود، اما در متون تخصصی پزشکی، اگزما معمولاً به طور خاص به درماتیت آتوپیک اشاره دارد که یک بیماری التهابی مزمن با ریشه ژنتیکی است. بنابراین، می توان گفت که همه موارد اگزما نوعی درماتیت هستند، اما همه درماتیت ها اگزما نامیده نمی شوند. این بیماری ها هرچند ناخوشایند و گاهی دردناک هستند، اما به هیچ وجه مسری نبوده و از فردی به فرد دیگر منتقل نمی شوند. شناخت دقیق ماهیت و انواع درماتیت برای مدیریت صحیح، پیشگیری از عود و بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا حیاتی است.

علائم شایع و هشدار دهنده درماتیت

علائم درماتیت طیف گسترده ای دارد و شدت آن ها می تواند از خفیف تا بسیار شدید متغیر باشد. بروز این نشانه ها بستگی به نوع درماتیت، سن بیمار و ناحیه درگیر بدن دارد. همه افراد مبتلا به درماتیت لزوماً همه علائم را به طور همزمان تجربه نمی کنند، اما رایج ترین نشانه های بالینی عبارتند از:

  • ضایعات پوستی (راش): این ضایعات ممکن است به صورت لکه های قرمز برجسته، بثورات ریز یا تغییر رنگ داده شده روی پوست ظاهر شوند.
  • خارش پوست: یکی از شایع ترین و آزاردهنده ترین علائم است که می تواند از خفیف تا بسیار شدید باشد و منجر به ناراحتی قابل توجهی و اختلال در خواب شود.
  • قرمزی و التهاب: پوست در ناحیه درگیر ملتهب و قرمز می شود که نشانه ای از واکنش التهابی و افزایش جریان خون در مویرگ های سطحی بدن است.
  • خشکی و ترک خوردگی پوست: پوست ممکن است خشک، زبر و حتی ترک خورده شود که گاهی با درد و خونریزی سطحی همراه است.
  • تاول و ترشح: در موارد حادتر ممکن است تاول های کوچک یا بزرگ روی پوست ایجاد شده و سپس پاره شده و ترشح مایع شفاف داشته باشند. این ترشحات می تواند به تشکیل دلمه و پوسته منجر شود.
  • پوسته پوسته شدن: لایه های سطحی پوست ممکن است به صورت فلس یا پوسته های ریز یا درشت جدا شوند.
  • درد و سوزش: برخی افراد ممکن است در ناحیه درگیر احساس درد یا سوزش داشته باشند، به خصوص اگر پوست ترک خورده یا دچار عفونت ثانویه شده باشد.
  • ضخیم شدن پوست (لیکنفیکاسیون): در موارد مزمن و به دلیل خاراندن مداوم، پوست ممکن است ضخیم، چرمی و تیره شود و خطوط طبیعی پوست برجسته تر گردند.

علل و مکانیسم ایجاد درماتیت

علل درماتیت بسته به نوع آن متفاوت است و می تواند ترکیبی پیچیده از عوامل ژنتیکی، محیطی و واکنش های غیرطبیعی سیستم ایمنی بدن باشد. برخی از انواع درماتیت مانند اگزمای دیشیدروتیک و درماتیت نومولار علل کاملاً ناشناخته ای دارند، اما برای بسیاری از آن ها عوامل محرک مشخصی شناسایی شده است. درماتیت تماسی زمانی رخ می دهد که پوست مستقیماً با ماده ای تحریک کننده یا حساسیت زا تماس پیدا کند. درماتیت آتوپیک اغلب ریشه ژنتیکی دارد و در خانواده هایی با سابقه اگزما، آسم یا تب یونجه شایع تر است. نقص در سد دفاعی پوست باعث می شود رطوبت از دست برود و پوست در برابر محرک ها و آلرژن ها آسیب پذیرتر شود. درماتیت سبورئیک معمولاً با حضور نوعی قارچ مخمری به نام مالاسزیا در غدد چربی مرتبط است. درماتیت استاز نیز در اثر گردش خون ضعیف در اندام های تحتانی ایجاد می شود. به طور کلی، محرک ها می توانند شامل استرس، تغییرات هورمونی، آب و هوا و تماس با مواد شیمیایی باشند.

عوامل خطر و گروه های پرخطر

عوامل خطر متعددی می توانند احتمال ابتلا به انواع درماتیت را افزایش دهند. شناخت این عوامل می تواند در پیشگیری و مدیریت این شرایط پوستی مؤثر باشد. سن یکی از عوامل کلیدی است؛ به عنوان مثال درماتیت آتوپیک بیشتر در نوزادان و کودکان خردسال دیده می شود، در حالی که اگزمای آستاتوتیک و درماتیت استاز بیشتر در افراد مسن شیوع دارند. سابقه خانوادگی درماتیت، اگزما، آسم یا آلرژی ها به طور قابل توجهی خطر ابتلا به درماتیت آتوپیک را افزایش می دهد. مواجهه شغلی مکرر با آب، مواد شوینده، حلال ها و مواد شیمیایی خشن، خطر ابتلا به درماتیت تماسی را به ویژه در مشاغلی مانند کارکنان بهداشتی، آشپزها و نظافتچی ها بالا می برد. همچنین، برخی بیماری های زمینه ای مانند نارسایی مزمن وریدی، بیماری پارکینسون و عفونت اچ آی وی با انواع خاصی از درماتیت مرتبط هستند. استرس و اضطراب نیز می توانند سیستم ایمنی بدن را تحت تأثیر قرار داده و باعث تشدید علائم درماتیت شوند.

روش های تشخیص دقیق درماتیت

تشخیص درماتیت معمولاً توسط متخصص پوست انجام می شود و شامل بررسی دقیق سوابق پزشکی و معاینه فیزیکی پوست است. در بسیاری از موارد، پزشک می تواند نوع درماتیت را صرفاً با مشاهده ظاهر ضایعات پوستی و الگوی پراکندگی آن ها تشخیص دهد. با این حال، در برخی موارد برای تأیید تشخیص یا رد سایر بیماری های پوستی نیاز به آزمایش های تکمیلی است. آزمایش پچ (Patch Test) زمانی توصیه می شود که پزشک به درماتیت تماسی آلرژیک مشکوک باشد. در این آزمایش، مقادیر کمی از آلرژن های رایج روی پوست پشت یا بازو قرار داده می شوند و پس از ۴۸ تا ۹۶ ساعت واکنش پوست بررسی می شود تا آلرژن خاص شناسایی گردد. در موارد نادر و زمانی که تشخیص واضح نیست، ممکن است پزشک نمونه برداری (بیوپسی) از پوست انجام دهد تا ویژگی های بافت شناسی التهاب مشخص شود. گاهی اوقات آزمایش های خون یا کشت میکروبی از ضایعات پوستی نیز برای رد عفونت های قارچی یا باکتریایی انجام می شود.

انواع اصلی درماتیت و ویژگی های بالینی آن ها

درماتیت و اگزما طیف وسیعی از شرایط التهابی پوست را در بر می گیرند که هر یک دارای ویژگی های بالینی، علل و رویکردهای درمانی خاص خود هستند. شناخت این انواع به درک بهتر وضعیت پوست و انتخاب روش های درمانی مناسب کمک می کند.

درماتیت آتوپیک (اگزمای کلاسیک)

درماتیت آتوپیک که اغلب به سادگی اگزما نامیده می شود، یک بیماری التهابی مزمن پوستی است که عمدتاً نوزادان، کودکان خردسال و نوجوانان را تحت تأثیر قرار می دهد، هرچند در بزرگسالان نیز دیده می شود. این بیماری با خارش شدید، خشکی پوست و دوره های مکرر التهاب مشخص می شود. پوست درگیر معمولاً قرمز، پوسته پوسته و گاهی همراه با ترشح است. در نوزادان این ضایعات اغلب روی صورت، پوست سر و تنه ظاهر می شوند، در حالی که در کودکان بزرگ تر و نوجوانان نواحی خمیده مانند پشت زانوها و داخل آرنج ها بیشتر درگیر می شوند. در بزرگسالان، درماتیت آتوپیک می تواند به صورت ضخیم شدن و چرمی شدن پوست در نواحی مانند دست ها، صورت و پلک ها بروز کند. این بیماری اغلب با سابقه خانوادگی آلرژی ها، آسم و تب یونجه همراه است.

درماتیت تماسی (تحریکی و آلرژیک)

درماتیت تماسی به التهاب پوستی اطلاق می شود که در اثر تماس مستقیم با یک ماده خاص ایجاد می گردد. این واکنش پوستی می تواند به صورت خارش، قرمزی، تورم و گاهی تاول ظاهر شود. درماتیت تماسی به دو دسته اصلی تقسیم می شود. درماتیت تماسی تحریکی شایع ترین نوع است و به دلیل آسیب مستقیم به پوست توسط مواد شیمیایی خشن یا تحریک کننده های فیزیکی ایجاد می شود. در مقابل، درماتیت تماسی آلرژیک یک واکنش ایمنی تأخیری به ماده ای است که بدن به آن حساسیت پیدا کرده است، مانند نیکل، عطرها، لاتکس یا مواد نگهدارنده در لوازم آرایشی. شناخت دقیق نوع درماتیت تماسی و شناسایی ماده عامل، کلید اصلی در درمان و پیشگیری از عود آن است.

درماتیت سبورئیک

درماتیت سبورئیک یک بیماری پوستی مزمن و عودکننده است که نواحی غنی از غدد چربی مانند پوست سر، صورت (به خصوص اطراف بینی، ابروها و ریش) و قفسه سینه را درگیر می کند. این بیماری با لکه های قرمز و پوسته پوسته شدن مشخص می شود که اغلب به صورت پوسته های چرب یا خشک ظاهر می شوند. شوره سر نوع خفیف تری از درماتیت سبورئیک است. علت دقیق آن کاملاً مشخص نیست، اما اعتقاد بر این است که قارچ مخمری مالاسزیا که به طور طبیعی روی پوست زندگی می کند، در افراد مستعد نقش مهمی ایفا می کند. عواملی مانند استرس، تغییرات هورمونی و آب و هوای سرد و خشک می توانند آن را تشدید کنند.

اگزمای دیشیدروتیک (پمفولیکس)

اگزمای دیشیدروتیک نوعی درماتیت مزمن و بسیار خارش دار است که به طور مشخص کف دست ها، کف پاها و کناره های انگشتان را درگیر می کند. علامت بارز این بیماری ظهور حبابچه های ریز و عمیق متعدد است که زیر سطح پوست تشکیل می شوند. این حبابچه ها می توانند به شدت خارش دار باشند و گاهی اوقات به هم پیوسته و تاول های بزرگ تری را ایجاد کنند که ممکن است دردناک و مستعد عفونت ثانویه باشند. با گذشت زمان این حبابچه ها خشک شده و به پلاک های پوسته پوسته و ترک خورده تبدیل می شوند. استرس، آلرژی ها و تعریق زیاد از عوامل تشدیدکننده آن هستند.

درماتیت استاز (واریسی)

درماتیت استاز یک وضعیت التهابی پوست است که عمدتاً اندام های تحتانی، به ویژه ساق پاها را در افراد مبتلا به نارسایی مزمن وریدی درگیر می کند. در این حالت به دلیل ضعف دریچه های وریدها، خون به درستی به سمت قلب باز نمی گردد و در پاها جمع می شود. این تجمع خون و مایعات منجر به افزایش فشار در عروق و التهاب مزمن پوست می شود. علائم شامل قرمزی، تورم، خارش شدید و پوسته ریزی در ناحیه ساق پا است. در مراحل پیشرفته تر ممکن است تغییر رنگ پوست به قهوه ای و حتی ایجاد زخم های باز مشاهده شود.

اگزمای نومولار (سکه ای)

اگزمای نومولار که به درماتیت دیسکوئید نیز معروف است، یک بیماری التهابی مزمن پوستی است که با ظهور پلاک های پوستی دایره ای یا بیضوی شکل مشخص می شود. این پلاک ها معمولاً قرمز، پوسته پوسته، خارش دار و گاهی ترشح دار هستند و اغلب روی تنه و اندام ها دیده می شوند. این نوع اگزما در افراد میانسال و سالمند شایع تر است. عواملی مانند خشکی پوست، آسیب های پوستی و زمینه ژنتیکی می توانند در بروز آن نقش داشته باشند.

اگزمای آستاتوتیک (پوست خشک)

اگزمای آستاتوتیک که به اگزمای کراکله نیز معروف است، نوعی درماتیت خارش دار است که عمدتاً در افراد مسن با پوست خشک، به ویژه در اندام های تحتانی دیده می شود. این وضعیت معمولاً در ماه های سرد سال که رطوبت هوا پایین است تشدید می گردد. ویژگی های بالینی شامل پوسته ریزی، خشکی و شکاف های سطحی پوست است که ظاهری شبیه به رودخانه خشک شده یا ترک های سفالی به پوست می دهد. درمان بر مرطوب سازی مکرر و کافی پوست متمرکز است.

درماتیت کف پای کودکی

این بیماری معمولاً در کودکان ۳ تا ۱۴ ساله به ویژه آن هایی که زمینه آتوپی دارند مشاهده می شود. علت دقیق آن ناشناخته است، اما تحریک ناشی از مواد سنتتیک موجود در کفش ها و جوراب ها، اصطکاک مداوم و تعریق بیش از حد در بروز آن نقش دارند. علائم بالینی شامل قرمزی، درد و ظاهری شیشه ای براق و ترک خورده در سطح کف پا است. این بیماری معمولاً خود محدود شونده است و با گذشت زمان بهبود می یابد.

انواع دیگر درماتیت

علاوه بر انواع شایع، شکل های دیگری نیز وجود دارند. نورودرماتیت ناشی از خاراندن مزمن و مکرر یک ناحیه خاص از پوست است که منجر به ضخیم و چرمی شدن پوست می شود. درماتیت دور دهانی با بثورات قرمز و برجستگی های کوچک در اطراف دهان مشخص می شود و اغلب با استفاده طولانی مدت از کورتیکواستروئیدهای موضعی مرتبط است. اریترودرمی یک نوع شدید و گسترده از درماتیت است که تقریباً تمام سطح پوست بدن را درگیر می کند و یک وضعیت اورژانسی پزشکی محسوب می شود.

ویژگی درماتیت آتوپیک (اگزما) پسوریازیس (صدفک)
علت اصلی اختلال سد پوستی و واکنش ایمنی آلرژیک تکثیر بیش از حد سلول های پوستی (ایمنی خودکار)
ظاهر ضایعات قرمزی، خشکی، خارش شدید و گاهی ترشح پلاک های قرمز با پوسته های ضخیم و نقره ای رنگ
نواحی شایع درگیری چین های آرنج، پشت زانو، صورت و گردن آرنج، زانو، پوست سر و ناحیه کمری
سن شروع شایع اغلب در نوزادی یا اوایل کودکی بیشتر در بزرگسالی (بین ۱۵ تا ۳۰ سالگی)

راهکارهای درمانی و مدیریت جامع درماتیت

مدیریت درماتیت نیازمند یک رویکرد چندجانبه است که شامل مراقبت های روزانه، پرهیز از محرک ها و درمان های دارویی می شود. هیچ درمان قطعی برای برخی انواع مزمن درماتیت وجود ندارد، اما با مراقبت صحیح می توان علائم را به طور کامل کنترل کرد. استفاده منظم و فراوان از مرطوب کننده ها (امولینت ها) برای بازسازی سد دفاعی پوست و حفظ رطوبت، پایه و اساس تمام درمان ها است. کورتیکواستروئیدهای موضعی در درجات مختلف قدرت، خط اول درمان دارویی برای کاهش التهاب و خارش در دوره های عود بیماری هستند. برای نواحی حساس مانند صورت و چین های پوستی، مهارکننده های کلسینورین موضعی (مانند تاکرولیموس و پیمکرولیموس) گزینه های ایمن تری محسوب می شوند. در موارد شدید و مقاوم به درمان، پزشک ممکن است داروهای سیستمیک (خوراکی یا تزریقی)، داروهای بیولوژیک یا فتوتراپی (نوردرمانی) را تجویز کند. آنتی هیستامین های خوراکی نیز می توانند به ویژه در شب برای کاهش خارش و بهبود کیفیت خواب مورد استفاده قرار گیرند.

ترکیبات و محصولات مراقبتی پیشنهادی برای پوست مبتلا به درماتیت

انتخاب محصولات مراقبت از پوست مناسب می تواند تأثیر چشمگیری در کنترل درماتیت و پیشگیری از عود آن داشته باشد. در ادامه لیستی از ترکیبات و انواع محصولات مراقبتی که توسط متخصصان پوست برای این شرایط توصیه می شوند، ارائه شده است:

  • کرم ها و لوسیون های حاوی سرامید: سرامیدها لیپیدهایی هستند که به طور طبیعی در سد پوستی وجود دارند. محصولات غنی از سرامید به بازسازی سد دفاعی پوست، حفظ رطوبت و کاهش نفوذ محرک ها کمک شایانی می کنند.
  • محصولات حاوی جو دوسر کلوئیدی: جو دوسر کلوئیدی دارای خواص ضد التهابی و تسکین دهنده قوی است و به طور گسترده برای کاهش خارش و قرمزی ناشی از اگزما و درماتیت استفاده می شود.
  • شوینده های غیر صابونی و پن های درماتولوژیک: صابون های معمولی می توانند چربی طبیعی پوست را از بین برده و خشکی را تشدید کنند. استفاده از پن های ملایم و بدون عطر که pH پوست را حفظ می کنند، برای شستشوی روزانه ضروری است.
  • مرطوب کننده های حاوی اوره با غلظت پایین: اوره یک مرطوب کننده طبیعی است که به حفظ آب در لایه شاخی پوست کمک می کند. برای اگزمای آستاتوتیک و پوست های بسیار خشک، کرم های حاوی اوره ۵ تا ۱۰ درصد بسیار مفید هستند.
  • پمادهای محافظت کننده (مانند وازلین پزشکی): پمادهای چرب بدون عطر و مواد نگهدارنده، بهترین گزینه برای قفل کردن رطوبت در پوست، به ویژه پس از حمام و قبل از خواب هستند.

سوالات متداول

آیا درماتیت و اگزما واگیردار هستند؟

خیر، درماتیت و اگزما بیماری های پوستی واگیردار نیستند و از طریق تماس مستقیم یا غیرمستقیم منتقل نمی شوند. آن ها عمدتاً ناشی از عوامل ژنتیکی، محیطی و واکنش های ایمنی بدن هستند و نه عفونت های مسری.

آیا درماتیت درمان قطعی دارد؟

بسیاری از انواع درماتیت قابل مدیریت و کنترل هستند و علائم آن ها با درمان های مناسب بهبود می یابند. برخی انواع مانند درماتیت تماسی با حذف عامل محرک کاملاً برطرف می شوند، اما انواع مزمن مانند درماتیت آتوپیک ممکن است نیاز به مدیریت طولانی مدت داشته باشند تا کیفیت زندگی حفظ شود.

تفاوت اصلی اگزما و پسوریازیس چیست؟

اگزما بیشتر با خارش شدید، خشکی و ضایعات در چین های پوستی مشخص می شود و ریشه آلرژیک دارد. در مقابل، پسوریازیس یک بیماری خودایمنی است که با پلاک های قرمز ضخیم و پوسته های نقره ای رنگ، معمولاً روی آرنج، زانو و پوست سر ظاهر می شود و خارش آن کمتر از اگزما است.

چه زمانی برای درماتیت باید به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت تشدید علائم، بروز علائم عفونت (مانند ترشح چرکی، درد شدید یا تب)، عدم پاسخ به درمان های خانگی و مرطوب کننده ها، یا گسترش سریع ضایعات پوستی که در خواب یا فعالیت های روزانه اختلال ایجاد می کند، باید فوراً به پزشک متخصص پوست مراجعه کرد.

جمع بندی و نکات پایانی

درماتیت یک اصطلاح چترگونه برای طیف وسیعی از بیماری های التهابی پوست است که می تواند تأثیر قابل توجهی بر کیفیت زندگی فرد بگذارد. با این حال، با درک صحیح از نوع درماتیت، شناسایی عوامل محرک شخصی و پایبندی به یک روتین مراقبت از پوست منظم و علمی، می توان علائم را به طور مؤثری کنترل کرد. استفاده از مرطوب کننده های مناسب، پرهیز از مواد شوینده خشن، مدیریت استرس و مشورت منظم با پزشک متخصص پوست، کلیدهای اصلی موفقیت در مدیریت این عارضه هستند. هرگز خوددرمانی با داروهای قوی بدون تجویز پزشک را امتحان نکنید، زیرا ممکن است منجر به عوارض جبران ناپذیر پوستی شود.

دسته های مرتبط: